Ebu’l Vefa El Kurdî ve Vefai Geleneği

Andok Özgür ✍️ Ebu’l Vefa El Kurdî ve Vefai Geleneği

“Bir kimse vaktini boşa harcasa câhildir. Vaktini kusur işleyerek geçirse gâfildir. Her kim zamanını ihmâl ederse, o âcizdir.” – Ebul Vefa el-Kurdî Ebul Vefa el-Kurdî ve Vefailik; Mezopotamya ve Anadolu inançları tarihinde uzun süre kayıp kalmış ya da üstü kapatılmış en kritik parçalardan biri. Tek bilinen Edebali, Geyikli Baba ve Aşıkpaşazade gibi, ilk Osmanlı beyleri ve sultanlarının yakınında yeralmış birkaç önemli şahsiyetin kendilerinin veya atalarının Vefai olduğuna dair dönemin kaynaklarındaki birkaç referanstır. Son yıllarda su yüzüne çıkan vakıfnameler ve icazetnameler, Vefailiğin Kürdistan ve Anadolu’da ne denli yaygın olduğunu göstermektedir. Ancak buradaki asıl mesele mezhepsel bir değişimden ziyade, varlığını koruma çabasıdır. Ebul Vefa el-Kurdî’nin geliştirdiği bu ideoloji, İslam çatısı altında “muhalif” bir kimlik inşa ederek; dağlık alanlarda yaşayan komünal toplulukların (özellikle Kürt ve Anadolu halklarının) kültürel ve tarihsel varlıklarını korumak için bir “perde” işlevi görmüştür. Daha sonraları Alevilik, Kızılbaş ya da Ehl-i Haq olarak adlandırılan bu yapılar; öz kültürünü sürdürmeyi sağlayan, dış saldırıları savuşturmaya yönelik bir kültürel örtüdür.

Ebul Vefa el-Kurdî, koca bir coğrafyayı, kültürü ve inançları yüzyıllardır etkiliyor. Ama bütün bunlara rağmen söylediğimiz gibi kendisi ile ilgili araştırma yapmak istediğinizde çok az kaynağa ulaşıyorsunuz. Varolan kaynaklar da Ebul Vefa’nın hakikatini yansıtmaktan uzak görünüyor. Komünal bir halk önderi ve derviş olması sebebiyle yazılı tarih anlatımlarında az yer almasını normal karşılayabiliriz aslında. Ama toplum içinde sözlü anlatımlarda çok daha güçlü bir yer tutar.

Ebul Vefa el-Kurdî ya da Ebulwefayê Kakes 1026 yılında Bağdat’ın bir köyünde Kürt bir ailede dünyaya gelmiştir. 9 Aralık 1107’de Bağdat’ta vefat etmiştir. 11. yüzyılda yaşamış bir derviş, kalender ve halk önderi olan Ebul Vefa el-Kurdî; Selçuklu Devleti’nin güçlendiği, toplumların hareket halinde olduğu ve insanla rın hem maddi hem de manevi bir çıkış yolu aradığı bir dönemde ortaya çıktı. O; Kürdistan kültürünün bilgeliğini, Toros-Zagros komünal geleneğinin derin düşünce yapısını ve tasavvufun sırlarını bir araya getirdi. Onu özel kılan şey yaşama, toplumsallığa ve evrene verdiği anlamdır. Ebul Vefa, hakikati uzaklarda, gökyüzünde ya da ulaşılmaz yerlerde aramadı. Dedi ki “Hakikat insanın içindedir ve doğanın her zerresinde gizlidir.” Bu bakış açısı, o dönem için iktidar İslam’ına çok devrimci bir cevaptı.

Ebul Vefa’nın öğretilerini anlamak için karmaşık terimlere gerek yoktur; aslında bize çok basit ama derin üç şey anlatır. Ona göre bilgi sadece ezberlemek değildir. Üç aşamalı bir yol önerir: Önce alfabeyi (dış bilgiyi) öğrenirsin, sonra bu bilginin anlamını kavramaya çalışırsın, en sonunda ise artık o bilginin kendisi olursun. Yani bilgi, senin karakterine ve yaşamına dönüşmeli; sadece dilinde kalmamalıdır. Ebul Vefa’nın en önemli fikir sistemlerinden biri “Devriye”dir. Biz buna bugün “yaşam döngüsü” diyebiliriz. Ona göre hiçbir şey tamamen yok olmaz, sadece şekil değiştirir. “Ölmek yok, devri vardır.” derken aslında yaşamın sonsuz bir akış olduğunu anlatmak ister. “Rızalık” ise bir insanın diğerinin hakkını gözetmesi, doğayla uyumlu yaşaması ve kimseyi kırmadan, incitmeden yol almasıdır. Bu ilke, toplumsallığın anahtarıdır.

“Kürt komünleşmesi, Ebul-Vefa’nın ortaçağda geliştirdiği “Vefailik”te ifadesini buldu.” – Önder APO, Barış ve Demokratik Toplum Manifestosu

Ancak Ebul Vefa’nın mirasını sadece manevi bir öğretiden ibaret okumak eksik kalacaktır. Vefailiğin kökenini, Kürt kimliği, inancı ve ontolojisini korumaya yönelik politik bir strateji ve komünleşme çabası olarak okumalıyız. Ebul Vefa el-Kurdî’nin temsil ettiği Vefailik hareketi, aslında İslam içindeki muhalif Şia çizgisiyle birlikte Kürt komünal inançlarını ve kültürel varlığını koruma için sentezlenmiş “Kürt İslamı” tarzı bir yaklaşımı temsil etmektedir.

Ebul Vefa’nın komünal topluma dayanan bu inanç ve fikirleri zamanla halka yayıldı ve ete kemiğe büründü. Kendisinden yaklaşık 200 yıl sonra, 13. yüzyılda Baba İlyas, Baba İshak gibi isimler ortaya çıktığında, Ebul Vefa’nın ekmiş olduğu o tohumlar kocaman bir ağaca dönüşmüştü. 1240’lı yıllarda çıkan Babai Vefailik, 15. yüzyıldan itibaren Anadolu’daki Kızılbaş hareketinin ana arterlerinden biri haline gelmiş ve zamanla Alevi ocaklar sistemine eklemlenmiştir. Alevi belgeleri; Anadolu ve Kürdistan’daki pek çok dede/pir ocağının kökeninin Vefailik hareketi ile derin tarihsel bağları olduğunu kanıtlamaktadır. Vefailik Anadolu’nun doğusunda Kızılbaşlıkla böyle bir bütünleşme yaşarken, Geyikli Baba gibi ilk Osmanlı beylerinin yakınında bulunmuş Vefai bağlantılı kimi tarihsel şahsiyetlerin de zamanla Bektaşi geleneğine eklemlendiğini gözlemliyoruz.Kızılbaş hareketini; göçebe Türkmen ve Kürt aşiretlerinin bir birliği, Rum Abdalları ve Vefai gibi yorumların geniş kapsamlı bir sosyo-dinsel birlikteliği olarak ele alabiliriz.

İsyanlara katılan Vefai, Yesevi, Kalenderi ve Haydari dervişler olan Rum Abdalları’nın da Vefailikle yakın tarihsel bağlantıları olduğu görülüyor. Yani Rum Abdalları; Vefailik, Kızılbaşlık ve Bektaşilik arasında adeta köprü işlevi görmüş son derece önemli bir bağlantı noktasıdır ve üzerinde çok daha titizlikle durulmayı hakeden bir konudur. Rum Abdalları, Osmanlı’nın kuruluşunda da önemli yer tutmaktadır.

Rum Abdalları’nın en tanınmış isimlerinden olan Geyikli (Ahulu) Baba’nın kendisi hakkında bilgi almak isteyen Orhan Gazi’ye “Baba İlyas müridiyim, Ebul Vefa tarikinden” dediği kaynaklarda geçmektedir. Bu noktada tarikatlarla gezginci dervişlerin farkı hakkında küçük bir not düşmek isterim. Tasavvufu ve tarikatları şeriat odaklı medrese İslamı’na bir eleştiri olarak okursak, gezginci dervişleri de tarihsel olarak tarikatların içinden çıkmış, ama onlara ve onların kurumsallaşmış yapısına tepki duyan, bu tepkisini de yarı çıplak gezmek, yüz kıllarını kesmek, mücerret kalmak gibi sosyal normlar dışı yaşantılarıyla ifade eden, daha radikal bir sosyo-dinsel muhalefet hareketi olarak konumlandırabiliriz. Ebul Vefa’nın görüldüğü gibi etkisi tek bir grupla sınırlı kalmadı. Bugün baktığımızda; Yaresan geleneğinde onu manevi üstatlardan biri olarak görürüz. Kakaî topluluklarının kutsal metinlerinde onun etik anlayışının izleri vardır. Dersim ve Koçgiri bölgesin deki Rêya Heq Kürt ocaklarının soy silsilesinde ismi doğrudan geçer ve tabii ki, 1500’lere gelindiğinde bu öğretiler Alevi-Kızılbaş kimliğinin ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Yani kök tek bir bilgeye dayanıyor ama dallar farklı coğrafyalara ve farklı isimlere uzanmış durumda. Ebul Vefa el-Kurdî’nin direniş kültürü; ana-kadın eksenli toplumun direnişinden , Mazdeklerden, Ebu Müslim’den, Babek’ten ve Karmatilerden süzülerek Selçuklu ve Osmanlı dönemindeki Babai, İshak ve Celali isyanlarına, oradan günümüz Kürdistan Özgürlük Hareketine; bizlere miras kalmıştır.