Komünalist Bir Halk Öncüsü: Xorasani

Sara Hogır Rıha ✍️ Komünalist Bir Halk Öncüsü: Xorasani

Xoresan, tarih boyunca hiçbir zaman zulme boyun eğmemiş; aksine devrimlerin ve isyanların merkezi olmuştur. İsmi Kürtçede ve diğer Aryen dillerinde de güneş anlamına gelen “Xor” kelimesinden gelmektedir ve “Güneş Diyarı” anlamını karşılamaktadır. Stratejik konumuyla Maveraünnehir bölgesinin kapısı olan bu topraklar, askeri bir nokta aynı zamanda etnik, kültürel ve inançsal bir merkedir. Zerdüştlük, Maniheizm ve Hürremi gibi özgürlükçü inançların şekillendirdiği bu coğrafya komünal ve eşitlikçi özelliklere sahiptir. İslam’ın ilk dönemlerinde ortaya çıkan tasavvuf akımları; dervişler, zahidler ve çilekeşlerle birlikte bölgenin renkli komünal dokusunu tamamlamıştır. İslam, çıkışı itibarıyla ilkel komünal nitelikler taşısa da; Emevi yönetimiyle birlikte Osman, Ebu Süfyan ve Muaviye gibi isimlerin etkisiyle aristokratik bir “iktidar İslamı”na dönüşmüş, şekilci bir anlayış egemen kılınarak komünal-demokratik yönleri yok edilmeye çalışılmıştır. Bu baskıcı ve faşizan yapıya karşı Xoresan, merkeze uzaklığı ve özgürlükçü kültürüyle doğal bir muhalefet odağı haline gelmiştir.

İlk iktidar İslam’ı olan Emevi Devleti’ne karşı büyük bir ayaklanmayı yöneten ve Emevileri Zap kıyısında bozguna uğratan öncü komutan Ebû Muslim Xoresanî de bu topraklarda iz bırakmış öncü komünalist şahsiyetlerden birisidir. Xoresan bölgesinden olduğu için, direniş temeli de Xoresan’da toplum içerisinde güç bulduğu için Xoresanî diye adlandırılır. Aynı zamanda 718 ya da 719 yılında Xoresan bölgesinde doğup büyüdüğü de belirtilir. Xoresan’ın Merv kentinde Reddadi aşiretine bağlı bir köyde dünyaya geldiği, daha sonra Küfe bölgesine geçtiği ve gençliğini orada geçirdiği söylenir. Kimliğine dair çeşitli tartışmalar var. “Arap mıdır, Kürt müdür, Türk müdür?” biçiminde birçok tartışma yapılır. Herkes sahiplenmek ister. Bir zulüm devletine karşı mücadele ettiği ve bir halk öncüsü olduğu için herkesin sahiplenmesi doğaldır. Kürt olduğunu onaylayan birçok tarihçi ve kaynağın yanında; Ebu Delama adlı Abbasi şairi, Ebu Muslîm’e hakaret etmek için yazdığı şiirde “Sen de tıpkı hain Kürt atalarına benziyorsun!” der. Buradan da döneminde Ebu Müslim’in köken olarak Kürt sayıldığı görülebilir.

Devletçi tarih yazımı onu sadece tek bir şahıs olarak ele alsa da; gerçekte o, halkçı ve komünal bir direnişin öncüsüdür. Yüz binlerce kişiden oluşan heterojen bir halk ordusunu nasıl örgütlediği sorusu, resmi tarihlerce genellikle görmezden gelinir çünkü devletçi anlatıların amacı, halkın büyük değerlerini kendine mâl etmektir. Ebû Muslim’in başarısının sırrı askeri örgütleme gücünün yanında Hürremi inancı ve toplumsal kültürünün sağladığı eşitlikçi zeminde yatar. Eğer bu sosyolojik temel olmasaydı, ne kadar yetenekli olursa olsun tek bir komutanın böyle bir başarıya ulaşması mümkün olmazdı.

Emevi devleti 661 yılında kuruluyor, öncesi biliniyor. Yani Hz. Muhammed ve dört halife dönemi ardından, işte Ebu Süfyan’ın oğlu Muaviye öncülüğünde Emevi devleti kuruluyor. Onun oğlu Yezid de, Kerbela’da Hüseyin ve akrabalarını soykırımdan geçiriyor. Böyle bir devlet gerçekliği, gücünü büyüttükten sonra tüm Orta Doğu’ya, saldırmaya başlıyor. Halklar Emevi zülmüne karşı hep direniş içerisinde oluyor. Emeviler dönemindeki Arap akınlarıyla birlikte Xoresan halkı, Arap milliyetçiliğinin ve katı dini kuralların hedefi oldu. Kültürel değerleri yok edildi, inançları baskı altına alındı. Köylüler; haraç, cizye ve öşür gibi ağır vergilerle ezildiler ve bölgeyi araplaştırma politikalarının kurbanı oldular. Daha sonra İslam’ı kabul eden Türk hanedanlarının kurduğu devletler (Karahanlılar, Gazneliler, Selçuklular vb.) ise Bağdat’taki halifeliğin istekleri doğrultusunda hareket ettiler. ‘‘Gazavat’’ adı verilen savaşlarla farklı inançtaki insanları yok edip sürgün ederken; kendi halklarını da kontrol altında tutmak için Sünni İslam’ın koruyuculuğunu üstlendiler.

Bölge halkı, iktidarın kim olduğundan bağımsız olarak, kendilerine baskı uygulandığında her zaman direnmişlerdir. Ebu Müslim Xoresanî’nin ortaya çıkışı da bu toplumsal direnişin bir sonucudur. Onu sadece Abbasilerin komutanı olarak görmek eksik olur; çünkü O, Xoresan halkının gerçek tepkisini temsil ediyordu. Öte yandan Abbasiler, daha çok Ehli Beyt üzerinden bir propaganda yürüterek Arap toplumunda muhalif bir güç oluşturmayı hedeflemişlerdi.

Ebu Müslim’in Xoresan’daki faaliyetlerini sadece Abbasilerin bir temsilcisi olarak örgütleme yapmak şeklinde açıklamak yetersizdir. Onu, Abbasilere bağlı bir komutandan ziyade, Xoresan bölgesinin haklarını savunan bir lider olarak görmek daha gerçekçidir. Bu süreci, basit bir görevlendirmeden çok; bir Kürt-Arap ittifakı veya Xoresan halkları ile Abbasilerin stratejik ortaklığı olarak değerlendirebiliriz. Bu bakış açısıyla, durum aslında iktidara karşı birleşmiş farklı grupların ortak direnişidir. Ebu Müslim’in başarısının sırrı da birçok halkı yanına çekebilmesinde yatar.

Emevilerin baskıcı yönetimine karşı Ebû Muslim’in komutasında 250 bin kişilik devasa bir ordu örgütlendi. Bu orduda Müslüman Araplar, Mazdekçiler ve Zerdüştçüler de yer alıyordu. Köy köy yayılan bu kıvılcım, kısa sürede büyük bir yangına dönüştü. 747 yılında Xoresan’ın başkenti Merv, ardından Nişabur isyancıların eline geçti. 2 Eylül 749 tarihinde Kûfe’ye giren Ebû Muslim, Ebu Abbas’ı (es-Seffah) “müminlerin komutanı” ve İslam halifesi ilan ederek Abbasi dönemini başlattı. Emevilerin son temsilcisi Mervan, Zap suyu kıyılarında bozguna uğradıktan sonra Mısır’a kadar kaçsa da sonunda öldürüldü. Böylece yüzyıllarca sürecek olan Abbasi iktidarının yolu Ebû Muslim tarafından açılmış oldu. Tarih, devrimleri yapanların genellikle iktidarcı çizgi nin ilk kurbanları olduğunu gösterir. Tıpkı Jakobenlerin baldırı çıplaklar sayesinde iktidara gelip sonra onları giyotine göndermesi gibi, Abbasiler de Ebû Muslim’i kendi kurdukları düzenin ilk kurbanı ilan etmişlerdir. İktidar koltuğuna oturan Abbasiler için Ebû Muslim kontrol edilemeyen bir halklar önderiydi. Doğu illerinin adeta avuçlarının arasından kaydığını hisseden Abbasi yönetimi, Xoresan’ın öncüsü olan Ebû Muslim’in orada ikinci bir hükümdar gibi davranmasını hazmedemedi. Tarihsel belgeler, es-Seffah’ın bu rahatsızlığının arkasında siyasi hırsların ve derin bir korkunun yattığını gösterir. Nitekim Cafer’in, “Bu adam devler arasında bir dev; o hayatta kaldıkça sen rahat yüzü göremezsin” sözü iktidarın örgütlü bir halkın gücünden korkusunun en net özetidir. 755 yılının Şubat ayında, dostluk ve ziyafet maskesi altında saraya çağrılan Ebû Muslim; hakaretler, asılsız suçlamalar ve bir ihanet-komplo pususuyla karşı karşıya kaldı. Bir zamanlar yüz binlerce insanı tek bir sancak altında toplayan, Emevi aristokrasisini yıkan bu halk önderi, Kürt ve komünalite tarihinde gördüğümüz tarzda bir komplonun kurbanı oldu. Ebu Müslim’in katledilmesi direnişleri sona erdirmemiştir; aksine Xoresan bölgesinde Abbasi iktidarı sonlanana dek sürecek bir silsile başlamıştır. Simba direnişi, Muhammira (Kızıllar) ve El-Muqanna öncülüğündeki ‘‘Beyaz Giysililer’’ gibi hareketler bu sürecin önemli halkalarıdır. Özellikle Nerşeh bölgesinde bir kadın komutanın öncülük ettiği direniş, Hürremi geleneğinin toplumsal derinliğini ve kadın özgürlüğüne verdiği değeri kanıtlar niteliktedir. Ayrıca 300 bin kişiye ulaşan Üstadsis ayaklanması, dönemin şartları göz önüne alındığında toplumun genelinin direnişe ne kadar meyilli olduğunu göstermektedir.

Ebu Müslim, başarısını sadece askeri komutanlığına veya Abbasi ittifakına borçlu değildir; O, halihazırda var olan bu güçlü toplumsal gerçekliğe ve Hürremi kültürüne dayanmıştır. Ortak yaşamı esas alan, eşitlikçi ve özgürlükçü bir kültürel altyapı olmasaydı, Ebu Müslim’in tek başına Emeviler karşısında sonuç alması mümkün olmazdı. Dolayısıyla meseleyi sadece bireysel bir liderlik veya siyasi bir görevlendirme üzerinden okumak, sosyolojik gerçekliği göz ardı etmek anlamına gelecektir.

Ebû Muslim Xoresanî’nin hayatı Zerdüştlükten Maniheizme, Hürremi inancından İslam’ın komünal özüne kadar geniş bir sentezi ifade ediyor. Toplum tarihi Ebu Muslim Xorasanî gibi büyük komünal hareketler ile dolu. Ama hegemon iktidarlar bu tarihi hep yok saydı, katletti ya da üzerini kapatmak istedi. Bu komünal halk hareketlerinin hakikatlerini en çok sözlü aktarımlar ile tanımaktayız. Yazılı metinler, tarihsel sosyoloji olmadan bizlere iktidar propagandası dışında bir şey vermeyecektir. Tarihsel sosyoloji ile halkların direnişini okumak, yeniden yazmak ve aktarmak kendini toplumunun geleceğinden sorumlu gören biz gençlere düşmektedir.